100 bin yıl boyunca mühürlenecek: Dünyanın birinci nükleer atık mezarlığı açılıyor

Finlandiya’nın güneybatısındaki Eurajoki bölgesinde, 1,9 milyar yıllık istikrarlı temel kayanın içine inşa edilen ve Fince “mağara” manasına gelen Onkalo, nükleer santrallerin kurulmaya başlandığı 1950’li yıllardan bu yana dünyanın en büyük etraf meselelerinden biri olan nükleer atıkların kalıcı olarak saklanması konusunda birinci yer altı tahlili olmaya hazırlanıyor. İsveç ve Fransa üzere komşu ülkelerde de benzeri tesislerin inşası sürerken, Finlandiya’nın bu teknolojiyi birinci devreye alan ülke olması bekleniyor.

Finlandiya Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Otoritesi (STUK), haziran ayında yapacağı son değerlendirmeyle tesise onay vermeye hazırlanıyor. Onayın akabinde işletme lisansı alınacak.

Nükleer operatör Teollisuuden Voima Oyj (TVO) Üst Yöneticisi (CEO) Philippe Bordarier, tesisteki operasyonların bu yılın sonunda ya da en geç gelecek yılın başında başlamasını umduklarını açıkladı. Birinci olarak yakındaki Olkiluoto Nükleer Santrali’nin süreksiz depolama alanındaki su havuzlarında soğutulan atıklar buraya taşınacak.

6 bin 500 ton uranyum kapasitesine sahip olan Onkalo, Finlandiya’daki beş nükleer reaktörden çıkan kullanılmış yakıtı kalıcı olarak barındıracak. Nükleer atık idare şirketi Posiva tarafından 2004 yılında inşasına başlanan projenin maliyetinin 1 milyar avroya (yaklaşık 1,16 milyar dolar) ulaştığı belirtiliyor.

Atıklar 100 bin yıl boyunca mühürlenecek

Kullanılmış nükleer yakıtların Onkalo’nun devasa tünel ağına 100 yıl boyunca yerleştirilmeye devam etmesi planlanıyor. Yeni nükleer reaktörlerin inşa edilmesi durumunda bu müddetin uzatılabileceği tabir ediliyor. Depolama süreci tamamlandığında ise tesis, en az 100 bin yıl boyunca inançlı saklama sağlamak üzere büsbütün mühürlenecek.

Posiva bünyesinde vazife yapan kimyager Lauri Parviainen, atıkların on binlerce yıl boyunca yüksek seviyede radyoaktif kalacağını, lakin 100 bin yılın akabinde yakıtın üretiminde kullanılan uranyum cevheriyle tıpkı radyasyon düzeyine gerileyeceğini belirtti.

Yer üstünde korozyona son derece sağlam bakır kapsüllere yerleştirilecek olan kullanılmış yakıtlar, tünellerde açılan deliklere indirilecek. Kapsüllerin yerleştirildiği bu alanlar daha sonra sızdırmazlığı sağlamak maksadıyla bentonit kiliyle doldurulacak. Her biri 300 metre uzunluğundaki bertaraf tünelleri dolduğunda ise çelik destekli beton tıpalarla kalıcı olarak kapatılacak.

Uzun vadeli riskler ve kamuoyu desteği

Finlandiya nükleer düzenleme kurumu STUK uzmanı Jarkko Kyllönen, Onkalo projesi için geleceğe yönelik 1 milyon yıllık risk senaryolarını değerlendirdiklerini açıkladı.

Atıkların tehlike potansiyeli göz önüne alındığında, birinci 10 bin yıl boyunca kapsüllerin sağlam kalmasının kritik değer taşıdığını belirten Kyllönen, en büyük uzun vadeli risklerin bakır kapsüllerin korozyona uğraması yahut gelecekteki buzul çağlarında yaşanabilecek sarsıntıların kapsüllere ziyan vererek sızıntıya yol açması olduğunu söz etti. Lakin bugüne kadar yapılan risk değerlendirmelerinin olumlu sonuçlandığı aktarıldı.

Fransa’da misal yer altı nükleer mezarlığı planları güçlü protestolarla karşılaşırken, Onkalo projesi Finlandiya’da geniş bir halk takviyesine sahip bulunuyor.

LUT Üniversitesinden Toplumsal Bilimler Profesörü Matti Kojo, 1970’li yıllarda planlar birinci sunulduğunda lokal seviyede kimi itirazlar yükseldiğini fakat vakitle halkın bu duruma alıştığını ve STUK’un değerlendirmelerine güvendiğini belirtti. Kojo, Finlandiya’da nükleer güce olan dayanağın tarihi bir tepede olduğunu da kelamlarına ekledi.

Finlandiya Tabiat Müdafaa Derneği ise projeye yönelik tenkitlerini sürdürüyor. Dernek Yöneticisi Tapani Veistola, nükleer atıkların uzun vadeli ve önemli bir risk oluşturduğunu savunarak, Onkalo’nun binlerce yıl boyunca inançlı kalacağını kimsenin garanti edemeyeceğini söz etti.

Finlandiya’nın nükleer stratejisi

İklim ve Çevre Bakanı Sari Multala, Finlandiya maddelerine nazaran ülkede üretilen nükleer atıkların tekrar ülke hudutları içinde bertaraf edilmesinin zarurî olduğunu hatırlattı.

1994 yılındaki yasal değişiklikten evvel kullanılmış nükleer yakıtların Rusya üzere ülkelere ihraç edildiğini belirten Multala, mevcut sağ koalisyon hükümetinin nükleer enerjiyi artırmaya öncelik verdiğini ve küçük modüler reaktörler (SMR) inşa etmeyi değerlendirdiklerini açıkladı.

Bakan, gelecekteki bu reaktörlerden çıkacak atıkların nasıl yönetileceğine ait değerlendirmenin ise gelecek yılın mart ayına kadar tamamlanacağını kelamlarına ekledi.