Hürmüz’de olağanlaşma aylar alacak

ABD Başkanı Donald Trump’ın, İran ile süren savaşı bitiren uzlaşıya varıldığını ilan etmesinin akabinde Hürmüz Boğazı’nın tekrar açılması konusunda birinci adımlar atılıyor. Trump, boğazın rastgele bir vergi uygulanmaksızın herkese açık olacağını söyledi. Lakin boğazın büsbütün açılmasının aylar alacağı belirtiliyor. İran tarafı ise buna karşılık savaşın Lübnan dahil tüm cephelerde sona ermesini ve kendisine yönelik ekonomik yaptırımların kaldırılmasını bekliyor. İran devlet televizyonu, dün ABD ordusunun İran limanlarına yönelik deniz kuşatmasını kaldırmaya başladığını bildirdi. ABD-İsrail ittifakının İran’a yönelik savaşı başlatmasının ana nedeni olarak gösterilen İran’ın nükleer programına ait mutabakat ise 60 günlük ateşkesin sonunda başlayacak müzakerelerle çözülmek üzere sonraya bırakıldı.

Uzlaşının ilan edilmesinin akabinde Hürmüz’deki en büyük sorunun savaş sırasında İran tarafından bölgeye yerleştirilen mayınların temizlenmesi olduğu belirtiliyor. Trump, evvelki gece yaptığı açıklamada, ticari gemilerin Hürmüz’ün güney rotasını kullanarak geçmeye başladığını bildirdi. Lakin, Hürmüz Boğazı’nın büsbütün savaş öncesi durumuna dönmesi için aylar gerektiği tabir ediliyor. İngiltere Deniz Ticaret Örgütü datalarına nazaran, savaş öncesi boğazdan her gün 140’a yakın gemi geçiyordu. Savaş kaideleri nedeniyle geçişlerken aylık 140 gemiye kadar geriledi. Durumun evvelki haline dönmesi için mayınların temizlenmesi gerekiyor. Ayrıyeten, Körfez’deki güç şirketlerinin tekrar üretim planlaması yapması gerekecek. Bu da olağana dönüşün aylar alacağını gösteriyor.

İran’da yayın yapan yarı resmi haber ajansı Tesnim’in verdiği bilgiye nazaran, savaşın sona ermesinden sonra Hürmüz’ün güney rotasından birinci geçiş, İran’a ilişkin petrol tankerleri tarafından yapıldı. Tesnim’de yer alan haberde, dün sabah saatlerinde kimi petrol tankerlerinin yanı sıra iki kargo gemisi Hürmüz Boğazı’nı geçerek Umman Denizi’ne ulaştı. İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Mecid Taht Revançi de ABD’nin İran’a ilişkin gemilere uyguladığı deniz ablukasını iki ülke ortasında 14 Haziran’da varılan mutabakatın imzalanmasından evvel kısmen kaldırdığını aktardı.

ABD ile İran ortasında varılan uzlaşının Hürmüz Boğazı’nın yine açılması ve savaşın sona ermesinin dışındaki hususları bu defa medyaya yansımadı. Hakim olan belirsizlik içinde iki taraf da gerçekleşen taleplerini lisana getiriyor. En büyük belirsizlik İran’ın nükleer programı konusunda yaşanıyor. Trump, bahse dair yaptığı açıklamada, “Anlaşma, İran’ın asla nükleer silah sahibi olmamasını garanti ediyor. Zenginleştirilmiş uranyumu İran’a gidip almak isterdik lakin olmadı. İran’ın uranyumunu istiyoruz” tabirlerini kullandı. ABD Lider Yardımcısı JD Vance da dün İran ile varılan uzlaşının en son mutabakat için çerçeve belirleyen genel bir mutabakat olduğunun altını çizdi. Açıklamasında, İran’ın nükleer programı için iki yolu olduğunu söyleyen Vance, “Birinci seçenek, harika ekonomik yaptırımlar altında kalmaları, bu da askeri güçlerini asla yine inşa edemeyecekleri ve nükleer programlarını asla yine oluşturamayacakları manasına geliyor, ya da kontrol, rejiminin itimatla nükleer programlarını yine inşa etmeyeceklerini doğrulanabilir bir biçimde göstermeleri. Bunu yaparlarsa, bu durum tüm bölgeyi dönüştürecek” diye konuştu.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise, ilan edilen mutabakatın bir tarafının ABD ve İsrail, öteki tarafının İran ve Hizbullah olduğunu kaydederek mutabakatın Lübnan’daki savaşın sona ermesini de kapsadığını vurguladı. Nükleer program konusuna da değinen Arakçi, bu bahisteki tahlilin ateşkesin 60 günlük sürecinde ele alınacağını söylemekle yetindi. Mutabakatın en değerli istikametinin savaşı sonlandırması olduğunu belirten Arakçi, İsrail’in Lübnan’daki taarruzlarını durdurmasının da bu noktada bağlayıcı olduğunu kaydetti. İsrail Eğitim Bakanı Yoav Kisch ise “ABD-İran mutabakatına bağlı değiliz. İsrail’in çıkarlarını koruyacağız” argümanında bulundu. İsrail’in ABD Büyükelçisi Yechiel Leiter de Lübnan’ın güneyindeki işgali sürdüreceklerini savundu.

Öte yandan mutabakatın resmi imza merasiminin, 19 Haziran’da İsviçre’nin Bürgenstock kasabasında düzenlenmesinin planlandığı bildirildi.

Mutabakatta belirsizliğini koruyan hususlardan biri de İran’a yaptırımların kaldırılması ve dondurulmuş paraların iadesi konusu oldu. Mutabakatta, ABD’nin savaşın İran’da sebep olduğu tahribatı gidermek için 300 milyar dolarlık bir yatırım fonu oluşturacağı argüman edilmişti. Trump, dün bu iddiayı reddetti. Haaretz gazetesi, mutabakat kapsamında ABD’nin İran’a ilişkin 24 milyar dolarlık dondurulmuş paraları peyderpey hür bırakacağını öne sürdü.

İran ile ilan edilen mutabakat, Washington’da Trump’ın grubunun içinde bölünmelere sebep oldu. Axios’un iddiasına göre, Savunma Bakanı Pete Hegseth, CIA Yöneticisi John Ratcliffe ve Dışişleri Marco Rubio, nükleer program konusunun meçhul kalması nedeniyle mutabakata karşı çıkıyor. Buna karşılık Lider Yardımcısı JD Vance, Ortadoğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve Trump’ın damadı Jared Kushner, mutabakatı destekliyor. İsrael Hayom gazetesine konuşan üst seviye ABD’li yetkililer, Trump’ın uzlaşıya karşı çıkanları tasfiye edebileceğini argüman ederek, “Buna karşı çıkanlar bedel ödeyebilir” diye konuştu.