İngiltere’de Osmanlı askerlerinin kabirleri bulundu: Şehit mezarları beyaz bayrakla işaretli

İngiltere’deki Türk tarihi üzerine araştırmalar yapan Hasanov, 1853-1856 yılları ortasında yapılan Kırım Savaşı sonrası donanması büyük ziyan gören Osmanlı İmparatorluğu’nun elindeki gemilerin bir kısmını modernizasyon için İngiltere tersanelerine gönderdiğini anlattı.

Bu kapsamda Peyk-i Zafer, Fethiye ve Şadiye gemilerinin de İngiltere’nin güneyinde, Londra’ya yaklaşık 5 saat aralıktaki Plymouth Limanı’na gittiğini belirten Hasanov bu 3 Osmanlı gemisinin, kimi askerlerin İngiliz bayanlarla evlenmesi ve vefatları dahil mahallî basında birçok haberlere husus olduğunu söz etti.

Hasanov, bu yazıların izini sürerek 170 yıldır varlığı bilinmeyen Türk şehitliğini bulduğunu söyledi.

Şehitlik vakitle unutuldu

Bulgaristan Türkü Dr. Hasanov, ilk askerin 170 yıl evvel defnedildiği Plymouth’taki 84 şehit mezarını ortaya çıkaran araştırmacı oldu.

Hasanov, Peyk-i Zafer’in Eylül 1856’da Plymouth’a geldiğini ve Haziran 1857’de kentten ayrıldığını anlattı.

Bu süreçte hastalıklardan ve hava değişiminden ötürü 18 askerin hayatını kaybettiğini belirten Hasanov, “Bu askerler hala mevcut olan Ford Park Mezarlığı’na gömülüyor. O periyotta subaylar bir mezarlık satın alarak şehitleri oraya gömmeyi düşünseler de periyodun Londra Büyükelçisi (Kostaki) Musurus Paşa ile Plymouth Konsolosu Thomas Fox buna sıcak bakmıyorlar” dedi.

Hasanov, mezarlar satın alınmadığı için vakitle üzerine öbür definler yapıldığını belirterek, Peyk-i Zafer’in akabinde Fethiye ve Şadiye gemilerinin modernizasyon için Plymouth Limanı’na geldiğini belirtti.

Bu periyotta kentteki Osmanlı askeri nüfusunun 1500’lere ulaştığını kaydeden Hasanov, “Bu gemilerde 66 asker vefat ediyor. Bunlar da o periyotta Stonehouse Donanma Hastanesi’nin yanına gömülüyor” diye konuştu.

Bu mezarlıkların vakitle unutulduğunu kaydeden Hasanov, “Şu an İngiltere’deki en büyük Türk şehitliği Plymouth’ta” sözünü kullandı.

Hasanov, şehitliğin unutulma sebepleri ortasında kentin İkinci Dünya Savaşı sırasında gördüğü tahribat, Plymouth’un Londra’ya uzaklığı ve arşivlere ulaşma zahmeti olduğunu lisana getirdi.

Şehit mezarları beyaz bayrakla işaretlendi

Hasanov’un araştırmalarına nazaran İngiltere’deki en büyük Türk şehitliği, eski Stonehouse Donanma Hastanesi’nin toprağında sonraki yıllarda inşa edilen askeri lojmanlar ve İngiliz denizciler anısına oluşturulan parkın toprağı altında kalıyor.

Burada yatan 66 Osmanlı askerinin mezar yerleri tam olarak bilinmese de en büyük olduğu periyotta 3 binden fazla kabrin bulunduğu mezarlığın defin kayıtları Londra’daki Ulusal Arşivler’de tutuluyor.

Ford Park Mezarlığı’ndaki 18 şehit mezarının yerleri ise belirli. Üzerlerine vakitle farklı definler yapılan şehit mezarlarında son defnedilen şahısların taşı bulunsa da kabir yerleri Hasanov tarafından beyaz bayraklarla işaretlenmiş durumda.

Türk isimli çocuklar doğdu

Hasanov, Plymouth’taki şehit mezarlarını, Cambridge’deki bir öğrenci kümesine Türk şehitlikleriyle ilgili konuşma yapma hazırlığındayken bulduğunu belirterek, “Bir evvelki akşam İngiliz arşivlerine rastgele ‘İngiltere’de Türk mezarlığı’ yazmamla Elmas Abdullah isimli bir askerin cenaze merasimiyle ilgili bir gazete kupürüne rastladım. Akabinde da lokal kütüphanede mevt kayıtlarına baktım ve gördüm ki sayı çok büyük” dedi.

Kaynakları incelemeyi sürdürdüğünü anlatan Hasanov, şu an bir mezar taşı bulunmasa da Plymouth’taki antikacılarda gemilerin geldiği tarihe ilişkin Sultan Abdülmecit tuğralı paralar gördüğünü aktardı.

Hasanov, öteki kaynaklar ve gazete kupürlerinde de değişik ayrıntılara denk geldiğini aktararak “Gemiciler ortasında mahallî halkla evlenenler oluyor. Mahmud Efendi ve Celal Efendi isimli iki subayımız Hristiyan oluyor” diye konuştu.

Mahmut ve Celal Efendi’nin eğitim aldıktan sonra İstanbul’a dönüşte misyonerlik yapmaya başladığını, Mahmut Efendi’nin İstanbul’da matematik dersleri de verdiğini belirten Hasanov, mahallî halkla evlenen şahıslara ait çok fazla evrakın bulunmadığını tabir etti.

Hasanov, 1858-1859’da Plymouth’ta Türkçe isimleri olan çocukların doğduğuna ve bunların annelerinin İngiliz, babalarının Türk olduğuna ait evrakların yer aldığını vurguladı.

“Portsmouth bildiğimizden daha da büyük bir şehitlik”

Hasanov, İngiltere’de bilinen ve ziyaret edilebilen Portsmouth şehitliğinde ise daha fazla mezar olabileceğine işaret etti.

Bugün 26 mezarın bulunduğu şehitlikte 1860-1879 tarihlerinde yeni definler yapıldığını kaydeden Hasanov, “1879’da Londra Askeri Ataşesi Abdullah Efendi ölmüş ve Portsmouth’a gömülmüş. Zira Plymouth unutulmuş ve Müslüman mezarlığı olarak yalnızca Portsmouth biliniyor. Ayrıyeten Portsmouth, Londra’ya 2-3 saat arada. Büsbütün pragmatik sebeplerle şehitler Portsmouth’a gömülmüş” tabirlerini kullandı.

Hasanov, Portsmouth’ta mezarları bulunan 26 denizciyi kente getiren gemilerin dönmesinin akabinde 1865’te Hüdavendigar gemisinin de bu kente geldiğini ve bu gemide de vefat edenlerin olduğunu tespit ettiğini aktararak, “Benim varsayımım 35-40 civarında şehit var. Portsmouth bildiğimizden daha da büyük bir şehitlik” dedi.

Anıt teklifi mezarlık vakfının gündeminde

Hasanov’un şehitliği bulmasının akabinde Türkiye’nin Londra Büyükelçiliği yetkilileri, bir vakıf tarafından yönetilen Ford Park Mezarlığı’nı geçen hafta ziyaret etti.

Burada vakıf idaresine şehitler için bir anıt yapma teklifi iletildi. Vakıf, büyükelçiliğin talebini 10 Haziran’da yapılan yönetim kurulu toplantısında gündem dışı bahis olarak ele aldı.

Vakfının istekli çalışanlarından Margery Payne, anıtın nereye yapılabileceği ve nasıl bir anıt olmasıyla ilgili değerlendirmelerin ardından yönetim kurulu kararının büyükelçiliğe iletileceğini söyledi.